600 Lecie Parafii Klementowice

Opublikowane przez Parafia Klementowice w dniu

W przededniu 600 – Lecia Parafii Klementowice o doniosłych dla jej Parafian wydarzeniach z końca XVII wieku.

Pierwszy kościół w Klementowicach wybudował Piotr Kurowski (zm. 1463), młodszy syn Klemensa z Kurowa k. Bochni, herbu Szreniawa (pierwotnie h. Kur), który to odziedziczył Klementowice wraz z 30 innymi wsiami po swoim starszym bracie Mikołaju. Parafię Klementowice natomiast dekretem z dnia 12 lipca 1418 r. erygował biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec włączając do niej miejscowości: Klementowice, Stok, Brzozową Gać, Płonki i Wolę Płońską. Parafia Klementowice wchodziła wówczas w skład diecezji krakowskiej. W związku z powstaniem nowej parafii w Klementowicach, Piotr Kurowski podjął zobowiązanie, dzięki któremu każdy z tutejszych proboszczów miał otrzymywać trzy łany pola, w części wykarczowanego, nadto sadzawkę naprzeciw kościoła oraz dwie gospody. Wszystko to dziedzic uwolnił od podatków i polecił, aby każdy z kmieci oddawał swemu proboszczowi każdego roku i z każdego łanu pola jeden korzec pszenicy i jeden grosz w pieniądzach. Sam dziedzic natomiast zobowiązał się do dawania dziesięciny ze swoich posiadłości. Jak więc widzimy uposażenie materialne ówczesnej Parafii Klementowice było dość znaczące.

Po śmierci Piotra Kurowskiego, po zrzeczeniu się praw spadkowych w roku 1464 do klucza kurowskiego przez jego córkę Jadwigę na rzecz siostrzeńców, Klementowice na długi okres przechodzą we władanie Zbąskich. W drugiej połowie XVI wieku są w posiadaniu Abrahama Zbąskiego, który to po zerwaniu z katolicyzmem przeszedł na kalwinizm. Na jego polecenie kościół w Kurowie został przekształcony w zbór kalwiński (1553 – 1628), a kościół w Klementowicach rozebrany, a jego drewniane uposażenie użyte do zabudowań w okolicy. Po zniszczeniu kościoła, razem z nim formalnie przestała funkcjonować parafia w Klementowicach. Dotychczasowi parafianie pozostali jednak wierni kościołowi katolickiemu. Nie mając własnego kościoła uczęszczali do okolicznych świątyń, po roku 1628 zwłaszcza do pobliskiego Kurowa. Tamtejszy proboszcz uznając ich za swoich parafian, przejął też uposażenie nadane przez Piotra Kurowskiego i zbierał od nich dziesięcinę. Przez wzgląd na swój dawny kościół wierni każdego roku w Niedzielę Trójcy Świętej (wezwanie kościoła) w uroczystej procesji udawali się na miejsce zburzonej świątyni, by tam uczestniczyć we Mszy św. i wysłuchać słowa Bożego.

Taki stan rzeczy trwał przez ok. 100 lat, aż do lat osiemdziesiątych XVII wieku. Odrodzenie parafii w Klementowicach nastąpiło za sprawą Adama Kotowskiego (1626 – 1693) stolnika wyszogrodzkiego i starosty bolimowskiego. Tenże stolnik będąc w owym czasie właścicielem Klementowic wybudował w tej miejscowości nowy kościół modrzewiowy według projektu Tylmana z Gameren, ufundował również uposażenie jego wnętrza i przyczynił się do przywrócenia parafii Klementowice w dawnych granicach i prawach z 1418 r.. Adam Kotowski urodzony jako chłop pańszczyźniany we wsi Komorzno na Śląsku Opolskim, dzięki pracowitości, zdolnościom i przymiotom charakteru, w sprzyjających okolicznościach stał się bogatą i wpływową postacią. Koleje jego życia trafnie obrazuje inskrypcja nagrobna umieszczona nad wejściem do krypty Adama i Małgorzaty Kotowskich w Kaplicy św. Dominika przy warszawskim kościele Dominikanów na Nowym Mieście (kaplicę ufundował po śmierci żony Małgorzaty sam Kotowski, a wybudował wg projektu Tylmana z Gameren Szymon Balotelli). Głosi ona:

Tu, w tym Adam Kotowski spoczywa grobie,

Inszych robi fortuna, on ią zrobił sobie.

Własną pracą y cnotą, a maiąc na pieczy

Mało, siłę nauczył zyskać z małey rzeczy.

Żył y Królom potrzebny, ludziom pożyteczny,

Na koniec też y sobie dom wystawił wieczny.”

Kotowski po tym jak zbiegł z rodzinnej wsi, znalazł się na dworze Jana Wielopolskiego, starosty bieckiego, a potem kasztelana wojnickiego, postaci dość wpływowej na terenie ówczesnego województwa krakowskiego. Tutaj odbył edukację u boku syna swego protektora, późniejszego kanclerza wielkiego koronnego. Dzięki poparciu Wielopolskiego dostał się na dwór Jana Kazimierza, gdzie został sekretarzem królewskim. Poślubił Małgorzatę z Durantów, córkę Jakuba, nadwornego krawca rodem z Francji. Była ona osobą o niepospolitej indywidualności i inteligencji, wspierającą męża w osiąganiu coraz wyższej pozycji społecznej. W 1659 r. Adam Kotowski otrzymał od Jana Kazimierza jako króla Szwecji nobilitację, został więc w ten sposób szlachcicem szwedzkim. W 1673 r. sejm nadał Kotowskiemu indygenat, włączając go tym samym w szeregi szlachty Rzeczypospolitej. W zamian wystawił on regiment dragonii na wyprawę chocimską, który następnie bezterminowo utrzymywał. Kilka lat później oddał do dyspozycji Jana III Sobieskiego sfinansowany przez siebie poczet husarski. Indygenat zwiększył możliwości Kotowskiego, jeżeli chodzi o działalność gospodarczą. Dzięki korzystnym dzierżawom i administracjom dóbr królewskich dorobił się olbrzymiego majątku. Zgromadził w swoich rękach rozległe królewszczyzny, a mianowicie: starostwa Bolimów, Krzeczów, Sambor, Żywiec oraz wsie królewskie – Janków w powiecie lipnowskim i Lesznowolę w powiecie grójeckim. Był udziałowcem w kopalniach olkuskich i żupnikiem krakowskim. Jako bankier udzielał pożyczek i pośredniczył w przekazywaniu pieniędzy. Wraz z Wawrzyńcem Wodzickim swym długoletnim wspólnikiem w interesach otrzymał kontrakt na dzierżawę ceł wielkopolskich i małopolskich. Od 1676 r. piastował godność stolnika wyszogrodzkiego. Nabył liczne dobra ziemskie na Mazowszu i w Lubelskiem, wśród nich klucz kurowski w skład, którego wchodziły m. in. Klementowice.

Adam Kotowski już w 1684 r. otrzymał patronat nad powstającą od nowa parafią w Klementowicach i jednocześnie zwrócił się z prośbą do ówczesnego biskupa krakowskiego Jana Małachowskiego o jej przywrócenie w dawnych granicach i na dawnych prawach. Wznowieniu działalności duszpasterskiej w parafii Klementowice, sprzeciwiał się jednak proboszcz z Kurowa ks. Wojciech Chaczyński. W związku z tym biskup Jan Małachowski na posiedzeniu sądowym w Kielcach w dniu 05 czerwca 1690 r., po wysłuchaniu różnych racji , na mocy oryginalnego aktu erekcyjnego z 1418 r. przywrócił specjalnym dekretem parafię Klementowice w jej dawnych granicach z dawnymi prawami i przywilejami. Drewniany kościół w Klementowicach, który ufundował, wybudował i uposażył wewnątrz Adam Kotowski wg projektu Tylmana z Gameren, był gotowy w 1689r.. Konsekracji jego dokonano rok później tj. 17 października 1690 r. pod wezwaniem św. Klemensa i św. Małgorzaty. Poświęcenia nowego kościoła, a wraz z nim trzech dzwonów o imionach: Klemens, Adam, Dominik, dokonał biskup Stanisław Szembek sufragan i oficjał krakowski. Na krótko przed tym, a mianowicie 14 czerwca 1690 r. zmarła żona Adama Kotowskiego, Małgorzata (pochowana w kaplicy rodzinnej przy kościele Dominikanów w Warszawie). Stąd zatem kościół w Klementowicach otrzymał wezwanie i obraz w ołtarzu głównym św. Małgorzaty, a imieniem męża ochrzczono jeden z trzech dzwonów. Obrazy św. Małgorzaty i św. Klemensa, umieszczone w ołtarzu głównym zostały w 1680 r. przywieziony przez Małgorzatę Kotowską z Włoch. Adam Kotowski zmarł 21 listopada 1693 roku w Klementowicach.

Jak już wcześniej wspominałem drewniany kościół w Klementowicach i podstawowe wyposażenie jego wnętrza ( ołtarz główny i dwa boczne, ambonę, cyborium, chrzcielnicę), zaprojektował najwybitniejszy architekt okresu baroku w Polsce Tylman z Gameren (Tylman Gamerren).

Tylman z Gameren (1632–1706), architekt holenderskiego pochodzenia, przedstawiciel klasycyzującego nurtu w dojrzałym baroku, architekt m. in. Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz Jana III Sobieskiego. Autor wielu założeń pałacowych, m. in. rezydencji w Ujazdowie, pałacu Krasińskich i pałacu Paca w Warszawie, budowli sakralnych, m. in. kościoła p. w. św. Anny w Krakowie, kościoła bernardynów na Czerniakowie w Warszawie, kościoła p. w. Wniebowzięcia NMP w Węgrowie, a także nagrobków, np. nagrobka Zofii z Opalińskich Lubomirskiej w kościele w Końskowoli. W Lublinie zaprojektował pałac Czartoryskich.

Projekty drewnianego kościoła w Klementowicach wykonane przez Tylmana z Gameren znajdują się w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie.

Tytuł/cecha Klementowice. Kościół parafialny. Ambona – projekt. Elewacja i rzut.

Autor/autorzy Tylman van Gameren (1632-1706) architekt-rysownik;

Datowanie 1688

Wymiary 320 x 201 mm

Sygnatura (numer inwentarzowy) Inw.G.R. 6411

Tytuł/cecha Klementowice. Kościół parafialny – projekt. Rzut.

Autor/autorzy Tylman van Gameren (1632-1706) architekt-rysownik;

Datowanie 1688

Wymiary 209 x 320 mm

Sygnatura (numer inwentarzowy) Inw.G.R. 6777

Tytuł/cecha Klementowice. Kościół parafialny – projekt. Elewacja frontowa.

Autor/autorzy Tylman van Gameren (1632-1706) architekt-rysownik;

Datowanie 1688

Wymiary 316 x 201 mm

Sygnatura (numer inwentarzowy) Inw.G.R. 6773

O tym, że Tylman z Gameren zaprojektował wyposażenie wnętrza kościoła w Klementowicach, a wykonał je Wilhelm Barsz snycerz Jego Królewskiej Mości Jana III Sobieskiego, świadczy umowa zawarta przez Adama Kotowskiego stolnika wyszogrodzkiego z Wilhelmem Barszem dnia 06 sierpnia 1688 r. w Warszawie. Oto jej treść:

„… Pan Wilhelm Barsz, snycerz, obliguje się i zobowiązuje Imci Panu stolnikowi ołtarze trzy podług obrysów przez Imci Pana Tylmana Gamerren, ingieniera JKMci, delineowanych, ręką własną Imci Pana stolnika wyszogrodzkiego podpisanych, sobie oddanych na swieta blisko przyszłe Wielkanocne w roku następnym 1689 przypadające do kościoła Klementowickiego należące, wystawić i oddać…”. Następnie dnia 06 września1688 r. zawarto dodatkową umowę, wg której: „… tenże Pan Wilhelm Barsz, stolarz, submituje się wystawić kazalnicę, cyborium i krzcielnicę na mianowany czas świąt … Wielkanocnych … 1689 … do tegoż kościoła … oddać …” Na końcu tych umów jest adnotacja Kotowskiego, potwierdzająca wykonanie zlecenia: „Wzwyż mianowany Pan Wilhelm Barsz wystawił mi i oddał zupełnie wszystką et vicissim odebrał za wszystko zupełno satysfakcyię i zapłatę. Conscriptus Varsowiae die 12. ms octobris 1689 anno”

Sporo informacji o ołtarzach z konsekrowanego w 1690 r. kościoła znajduje się w opisie przekazanym przy okazji wizytacji w 1830 r. (Arch. Par. w Klementowicach). Opis ten podaje: „Ołtarzy … jest trzy z drzewa snycerskiej roboty … mozaykowo, biało i po większej części czarno malowane. Pierwszy ołtarz wielki, w którym jest poniżej obraz św. Małgorzaty Panny i Męczenniczki, a wyżej św. Klemensa papieża i Męczennika. Na tym ołtarzu jest tabernakulum drewniane snycerskiej roboty, powierzchu perłowo malowane, wewnątrz dobrze wyzłocone, przy którym stoi dwóch cherubinów i dwóch starego Zakonu kapłanów. Figury te są złocone w przyzwoitey formie. Obok tegoż ołtarza po obu stronach stoją wyobrażenia św. Stanisława Biskupa Krakowskiego i św. Woyciecha Biskupa Patronów Polskich … figury te są naturalnej wielkości, biało malowane, snycerskiej roboty. Po prawej i po lewej stronie kościoła są dwa ołtarze malowane. W jednym z tych jest obraz Matki Boskiey Różańcowej a w drugim obraz Dominika Zakonu Kaznodzieyskiego …Są dostatecznej wielkości … Obrazy w tych ołtarzach są doskonałego pędzla …”

Kościół modrzewiowy funkcjonował do 1912 r, a w 1916 został całkowicie rozebrany (groził zawaleniem). Nowy murowany, trzynawowy, neogotycki kościół został poświęcony 23 listopada 1927 r., a powstał przede wszystkim dzięki ofiarności parafian. Na budowę tego kościoła w Klementowicach była też przeprowadzona zbiórka ofiar w obrębie ówczesnej diecezji lubelskiej, a specjalne zezwolenie na jej przeprowadzenie wydał Wikariusz Generalny ks. Władysław Koglarski. Ten wyniosły, położony na wzgórzu, ogrodzony murowanym parkanem, urokliwy z zewnątrz i dostojny wewnątrz kościół służy parafianom do dziś i jest w znakomitym stanie. W 2011 r. doczekał się gruntownej renowacji w ramach projektu „Kazimierz Dolny oraz wybrane zespoły zabytkowe Powiśla Lubelskiego (Renowacja i Ochrona Dziedzictwa)”.

Opisywane wcześniej ołtarze z drewnianego kościoła, zostały przeniesione do obecnego murowanego, lecz dokonano w nich dużych zmian. W ołtarzu głównym odróżnić można elementy dawne od późniejszych zmian, a mianowicie: z 1689 r. są dwie pary kolumn z fragmentami belkowań i szczytów, na których siedzą dwie alegoryczne figury kobiet – św. Katarzyna trzymająca koło i św. Barbara trzymająca wieżę; kształt i dekoracja nadstawy z dwoma puttami adorującymi kielich z hostią; z XVII w. jest też Grupa Ukrzyżowania umieszczona na nowej belce tęczy nad wejściem do prezbiterium; obraz św. Klemensa umieszczony w nastawie – przywieziony z Włoch w 1680 r. przez Małgorzatę Kotowską; obraz Matki Bożej Różańcowej też pochodzi z XVII w., a do ołtarza głównego został przeniesiony z ołtarz bocznego prawego. Tabernakulum jest z 1689 r. podobnie jak stojące na nim posążki kapłanów starozakonnych (jeden z nich trzyma tacę z chlebem). Wymienione w opisie z 1830 r., stojące na tabernakulum figurki cherubinów zostały niestety skradzione. Ambona wykonana w 1689 r. uległa nieznacznym zmianom – mównicę przyozdobiono pilastrami, czterema figurkami ewangelistów i ornamentami barokowymi. Baldachim zachował się prawie bez zmian, zwłaszcza wolutowe zwieńczenie i stojący na nim posąg św. Michała Archanioła. Jak wiemy, z 1689 r. jest też chrzcielnica, wykonana w kształcie ośmiobocznego kielicha z kopułkowym nakryciem, na którym stoi figurka św. Jana Chrzciciela. Dwa posągi św. Stanisława Biskupa Krakowskiego i św. Wojciecha Biskupa stojące po bokach kolumn w ołtarzu głównym są z XIX wieku (sprzed 1830 r.).

Ołtarz boczny lewy wykonany w 1689 r. przeniesiony z drewnianego kościoła przetrwał bez zmian i w jego centralnej części jest tak jak dawniej obraz św. Dominika Zakonu Kaznodziejskiego. W ołtarzu bocznym prawym z 1689 r. dokonano zmiany zasadniczej polegającej na przeniesieniu umieszczonego w nim dotychczas obrazu Matki Bożej Różańcowej do ołtarza głównego. (Umieszczony w ołtarzu głównym drewnianego kościoła, przywieziony przez Kotowską w 1680 r. z Włoch obraz św. Małgorzaty, zaginął. Wiszący obecnie w prezbiterium obraz św. Małgorzaty pochodzi z późniejszego okresu.) W ołtarzu bocznym prawym umieszczony jest teraz obraz „Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny”, prawdopodobnie dar kard. Clemente Micara (zm. 1965), spokrewnionego z mieszkanką parafii Klementowice p. Janiną Postolką z domu Micaro (zm. 1966). Polichromie i złocenia ołtarzy, ambony, chrzcielnicy są nowe i były wykonane podczas renowacji w 2011 r.. Zachowano oryginalną kolorystykę to znaczy taką jaka była w XVII wieku (przewaga koloru zbliżonego do czerni). Należy tu zauważyć, że w latach 1927 – 2011 ołtarze, ambona, chrzcielnica, organy były malowane na biało.

Ołtarz główny kościoła w Klementowicach – fot. Antoni Płachta, 2012 r.

Na koniec szczególne podziękowania składam pani Hannie Mirosław, emerytowanej nauczycielce geografii i biblioteki, która będąc w posiadaniu Kwartalnika Architektury i Urbanistyki t. VI z. 4 z 1961 r., zwróciła moją uwagę na opracowanie Dariusza Kaczmarzyka o drewnianym kościele w Klementowicach i udostępniła szereg materiałów dotyczących Klementowic i ich najbliższej okolicy.

Antoni Płachta

Materiały źródłowe:

  1. Dariusz Kaczmarzyk – „Projekt Tylmana z Gameren drewnianego kościoła w Klementowicach”. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki t. VI z. 4. 1961 r.

  2. Gabinet Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie (http://egr.buw.uw.edu.pl/baza)

  3. Ks. prałat prof. dr hab. Jerzy Misiurek – „600 Lat Parafii Klementowice 1418 – 2018”

  4. Adam Andrzej Witusik – „Pan na Dęblinie i Klementowicach. Z pańszczyźnianego chłopa bogacz na Rzeczypospolitą”. Z raptularza historyka(Wyd. Lubelskie). Gazeta Puławska.

  5. Andrzej Haratym – „Niezwykłe przypadki Adama Kotowskiego”. „Niedziela” edycja warszawska 29/2000.

  6. Stanisław Wójcicki – „Dziedzictwo kulturowe Gminy Kurów”.

  7. http://parafiaklementowice.pl

Kategorie: Kronika